Misschien is de vraag “Wat is er mis met mij?” wel een van de minst behulpzame vragen die we onszelf kunnen stellen. Tegelijkertijd is de overtuiging dát er iets mis is met ons één van de eerste overlevingsstrategieën die we als jong kind tot onze beschikking hebben. “Er moet wel iets mis zijn met mij, want ik krijg niet wat ik nodig heb.”
In de vijftien jaar dat ik volwassen KOPP’ers begeleid in hun proces, heb ik dit thema vaak zien langskomen. Het is een veel voorkomende uitdaging. Het is vaak de eerste vraag die opkomt als je ergens last van hebt. Waarom reageer ik zo heftig? Waarom kan ik niet gewoon ontspannen? Waarom trek ik steeds dezelfde soort mensen aan? Waarom loop ik vast in relaties? Waarom lukt het me niet om mijn leven op orde te krijgen? Waarom ben ik zo perfectionistisch, zo angstig, zo somber, zo snel overprikkeld? Er is vast iets mis met mij.
En de maatschappij helpt je niet mee. Mensen zijn bang voor psychisch lijden. Ze vinden er al gauw iets van als je je leven niet op orde krijgt. Dat bevestigt je overtuiging.
Als je de hulpvraag stelt, krijg je een etiket. Een stoornis. Een diagnose. Zonder etiket vergoedt de verzekeraar namelijk geen hulp. Wil je in aanmerking komen voor hulp, dan moet er iets mis zijn met je. Weer een bevestiging. Maar wat als dat nou eens niet klopt? Wat als je gedrag en gevoelens ooit zijn ontstaan als een logische en effectieve reactie op een situatie die niet zo gezond was?
Een kind dat voortdurend moet inschatten hoe het met een ouder gaat, ontwikkelt bijvoorbeeld een uitstekend vermogen om stemmingen aan te voelen. Handig als je wilt weten of het vandaag veilig is. Minder handig als je als volwassene nog steeds iedere zucht van een ander analyseert alsof er een alarm afgaat. Perfectionisme kan ooit een manier zijn geweest om kritiek, afwijzing of chaos te voorkomen. Altijd bezig zijn kan ooit nodig zijn geweest om niet te hoeven voelen wat er thuis gebeurde. Je terugtrekken kan ooit de beste beschikbare manier zijn geweest om jezelf te beschermen.
Zo kunnen er helpende patronen ontstaan die, als je eenmaal volwassen bent, helemaal niet meer zo handig blijken te zijn. Patronen die later gênant, hinderlijk, uitputtend of soms ronduit destructief worden. Als volwassene sta je dus voor de taak om andere oplossingen te vinden. Niet omdat die oude niet goed waren, maar het waren noodoplossingen. Tijdelijk. Voor zolang je nog hulpeloos en afhankelijk was. Als je nieuwe oplossingen wilt vinden, helpt het om deze vraag te stellen: “Waarom ben ik het ooit zo gaan doen? Waar is dit een antwoord op?”
Dat is een wezenlijk andere manier van kijken naar psychisch lijden. En vanuit die invalshoek heb ik mijn psycho-educatie workshops ingericht.
KOPP-trauma
Ieder symptoom of patroon van reageren komt dus ergens vandaan. Dat blijkt vooral duidelijk bij mensen die zijn opgegroeid met een psychisch zieke, verslaafde of anderszins instabiele ouder. Als (heel) jong kind heb je niet de mogelijkheid om eens rustig en samenhangend kenbaar te maken waar jouw behoefte ligt. Je moet je aanpassen. Je zenuwstelsel doet wat nodig is om jou door de situatie heen te helpen.
Trauma is geen vonnis, maar een achterstallige rekening
Jouw gevoel en gedrag zijn dus ooit, zonder uitzondering, een gezonde reactie geweest op de situatie die je aantrof toen je afhankelijk en hulpeloos was. Het probleem is nu dat jouw zenuwstelsel nog niet begrepen heeft dat die tijd voorbij is. Het reageert nog op een oud programma. Zo werkt trauma: iets in jou is blijven stilstaan in de tijd. Dat geeft je de kans om op een later moment iets te verwerken waar je ín die situatie nog niet toe in staat was. Trauma is dus geen vonnis, maar eerder een achterstallige rekening. Een aansporing om je zenuwstelsel te resetten. En daarmee een kans om dingen alsnog tot rust te brengen.
Bij KOPP-trauma gaat het meestal niet om één duidelijk aanwijsbaar moment. Het gaat vooral om het geboren worden en opgroeien in een gezinssysteem dat chronisch onder stress staat. Het ontwikkelen van de benodigde overlevingsstrategieën kost veel energie en dat heeft een prijs: het leidt tot een achterstand in de ontwikkeling van ‘normale’ sociale vaardigheden. Dat noemen we ontwikkelingstrauma.
Daarnaast kunnen er gebeurtenissen zijn geweest die op zichzelf ingrijpend waren: een opname van een ouder, een psychose, geweld, een suïcidepoging, een scheiding, een overlijden, een plotselinge escalatie. Zulke incidenten noemen we shocktrauma.
Bij volwassen KOPP’ers versterken die twee elkaar. De meeste mensen herkennen de symptomen van hun ontwikkelingsachterstand niet als zodanig, en de herbelevingen die volgen uit het shocktrauma evenmin. Samen vormen ze een bron van onzekerheid en twijfel (“wat is er mis met mij???”) en zo drukken ze steeds opnieuw de alarmknop in: er is gevaar, het zenuwstelsel gaat in standje stress en de oude overlevingsstrategieën komen in actie.
En dan heb je dus de keuze. Je kunt reageren vanuit: “Wat is er mis met mij dat dit mij steeds weer overkomt?”, of vanuit: “Wat heb ik meegemaakt wat mijn systeem probeert op te lossen?”
Dat tweede perspectief kan behoorlijk opluchten. Het neemt de schuld weg en dat opent nieuwe deuren. Zodra je niet meer gelooft dat er met jou iets mis is, kan je stoppen met je ertegen te verzetten. Pas dan kan je deze patronen leren ontspannen.
In samenspel met de ander
De maatschappij is geneigd psychische problemen vooral individueel te bekijken. Maar de schade van het opgroeien als KOPP’er zit hem in de sociale omgang. In wat er gebeurt tússen mensen. In die interacties ontstaan patronen. Soms heel subtiele. Soms zo voorspelbaar dat je meteen al voelt: daar gaan we weer.
Je kunt eindeloos de waaromvraag stellen als bevestiging dat er dus echt iets mis is met je. Waarom beland ik steeds in de rol van degene die alles oplost? Waarom voelt het zo moeilijk om grenzen te stellen? Waarom word ik boos zodra iemand zich terugtrekt? Waarom trek ik me juist terug zodra iemand dichtbij komt?
Maar je vergeet dan dat je niet alleen bent in de dynamiek. De ander doet er ook iets in.
Modellen voor communicatie, zoals de Dramadriehoek, kunnen helpen om daar taal voor te vinden. Niet om uit te zoeken wie de schuldige is, maar om te begrijpen wat er tussen mensen gebeurt. Mensen die allemaal, net als jij, hun eigen verhaal hebben.
Dat is een belangrijk verschil. Want als je ontdekt dat jij niet de enige speler bent op het toneel, ontstaat er vaak ruimte. Je hoeft niet alles wat er gebeurt automatisch als jouw verantwoordelijkheid te beschouwen.
En binnenin jezelf
Alsof het nog niet ingewikkeld genoeg is, gebeurt er ook binnen in jou van alles tegelijk.
Trauma leidt tot versplintering. Verschillende delen van jou kunnen verschillende dingen willen. Het ene deel wil contact. Een ander deel wil vluchten. Een deel wil alles onder controle houden. Een ander deel is doodmoe. Een deel vindt dat je eindelijk eens voor jezelf moet opkomen, terwijl een ander deel al in paniek raakt bij het idee alleen al. Dit kan voelen alsof je jezelf voortdurend in de weg zit. Als gassen en remmen tegelijk.
Maar misschien betekent dat helemaal niet dat jij een wispelturige persoon bent met stemmingswisselingen. Misschien hebben die verschillende delen ooit verschillende taken gekregen om jou te helpen overleven.
Je hoeft ze niet af te keuren, je kunt leren naar ze luisteren. Niet vechten tegen jezelf, maar leren bewegen met wat er in jou aanwezig is. Hoe tegenstrijdig dat soms ook mag zijn. Met wat meer nieuwsgierigheid en wat minder oordeel.
Vier empathische vragen die iets kunnen veranderen
Wat ik hierboven beschrijf, is zo’n beetje de basis van wat ik bij mezelf en in mijn praktijk zie. Als ik dat terugbreng tot vier vragen, kom ik ongeveer hierop uit:
- Waar heb ik last van?
Je kunt leren om die KOPP-problemen te begrijpen als overlevingsgedrag.
- Waar komt het vandaan?
KOPP-trauma is een specifieke mix van ontwikkelingstrauma en shocktrauma. Begrijpen hoe die in elkaar grijpen, kan nieuwe betekenis geven aan wat je nu ervaart.
- Wat gebeurt er tussen mij en de ander?
KOPP-patronen zijn ontstaan in de interactie. We hebben er last van in relaties en systemen.
- Wat gebeurt er binnen in mij?
Je bent misschien minder één geheel dan je altijd dacht. En dat hoeft geen probleem te zijn. Het kan juist een ingang naar herstel worden.
Deze vier vragen zijn vier workshops geworden – de psycho-educatie mét ervaringsoefeningen die ik zelf graag had gehad.
- Stoornis of overlevingsgedrag – hoe kijk ik anders naar mijn klachten?
- KOPP-trauma – wat is er met mij aan de hand?
- Systemische dynamieken – hoe verhoud ik me tot de ander?
- Dansen met je delen – hoe verhoud ik me tot mijzelf?
De workshops zijn bedoeld voor volwassen KOPP’ers, maar ook voor professionals die met hen (willen) werken. Je leert op een niet-oordelende manier kijken naar al die aspecten van het KOPP-zijn waar jij, of jouw client, tegenaan loopt. Vier dagdelen met steeds twee weken ertussen op mijn praktijk in Woerden, in een klein groepje. De workshops zijn ook los te boeken.
Wil jij jezelf ook niet langer als probleem zien? Bekijk de workshops
